OS XÉNEROS MENORES DA LÍRICA MEDIEVAL

 

Hai no conxunto das cantigas da lírica medieval galaico-portuguesa, unha serie de cantigas de difícil clasificación, que non encaixan nos tres xéneros principais. De aí que os críticos establezan tres tipos de xéneros denominados menores: A pastorela, o pranto, a tenzón e o lai.

A PASTORELA

Nesta cantiga aparece a palabra "pastor" referida a unha pastora. Adoitan ser cantigas dialogadas nas que un cabaleiro seguindo os trazos dunha cantiga de amor solicita o favor da "pastor" sendo habitual que esta responda ben aceptando ou ben rexeitando a proposición do  namorado. Esta intervención feminina acostuma tomar algún dos trazos tradicionais característicos da cantiga de amigo. O espazo no que acontece este encontro por veces tamén cobra o simbolismo que teñen algunhas das cantigas máis tradicionais.

Quand'eu un día fui en Compostela

en romaría, vi ũa pastor

que, pois fui nado, nunca vi tan bela,

nen vi outra que falasse milhor

e demandei-lhi logo seu amor

e fiz por ela esta pastorela.

 

Dixi-lh'eu logo: «Fremosa poncela,

queredes vós min por entendedor,

que vos darei boas toucas d'Estela

e boas cintas de Rocamador

e doutras dõas, a vosso sabor

e fremoso pano pera gonela?».

 

E ela disse: «Eu non vos quería

por entendedor, ca nunca vos vi,

senón agora, nen vos filharía

dõas, que sei que non son pera min,

pero cuid'eu, se as filhass'assí,

que tal ha no mundo a que pesaría.

 

E, se veess'outra, que lhi diría,

se me dissesse "ca per vós perdí

meu amigu'e dõas que me tragía?".

Eu non sei ren que lhi dissess'alí;

se non foss'esto de que me tem'i,

non vos dig'ora que o non faría».

 

Dix'eu: «Pastor, sodes ben razoada,

e pero creede, se vos non pesar,

que non ést'hoj'outra no mundo nada,

se vós non sodes, que eu sabia amar,

e por aquesto vos venho rogar

que eu seja voss'home esta vegada».

 

E diss'ela, come ben ensinada:

«Por entendedor vos quero filhar

e, pois for a romaría acabada,

aqui, d'u sõo natural, do Sar,

cuido-m'eu, se me queredes levar,

 ir-m'-ei vosqu'e fico vossa pagada».

                              PERO AMIGO DE SEVILHA

 

O trobador narra o que lle sucedeu un día, cando estaba en Compostela, en romaría: viu unha pastora tan bela como nunca vira outra antes, nin vira outra que falase mellor. Pediulle o seu amor e fixo por ela esta pastorela.

Díxolle el logo: – “Fermosa doncela, querédesme por voso namorado? Dareivos boas toucas de Estela, boas cintas de Rocamador, e outros presentes á vosa vontade, e fermoso pano para manto”.

E ela respondeu: – “Non vos quero como namorado, pois nunca vos vin senón agora, nin recibiría de vós presentes que sei que non son para min; e se os recibise, xulgo que hai alguén no mundo a quen iso faría padecer. E se viñese outra e me dixese: – ‘Por vós perdín o meu amigo e os presentes que me traía?’ Se non fose por iso que temo, non vos digo agora que eu non o faría”.

Dixo el: – “Pastora, argumentades ben; mais crede que non hai hoxe ningunha outra muller no mundo senón vós, a quen eu saiba amar. E por iso, véñovos rogar que eu sexa o voso namorado desta vez”.

E dixo ela, como persoa ben educada: – “Por namorado vos quero tomar e cando a romaría tiver terminado, de aquí do Sar, onde nacín, se me queredes levar, irei convosco e fico agradecida”. 

(Tirado de roteiro da lírica medieval onde podes ampliar datos sobre esta cantiga e máis abaixo comentaremos outra pastorela)

O PRANTO: O pranto é un tipo de cantigas que responden a un tema elexíaco, é dicir, no que o trobador canta en homenaxe a un morto. Pero da Ponte é o seu principal cultivador, do que se conserva un pranto satírico.

Exemplos de pranto

 A TENZÓN: Unha cantiga de tipo dialogado que nos lembra a regueifa e outras fórmulas de debate de rimas derivado da lírica satírica. Describe unha disputa entre trobadores e/ou xograres acerca da calidade do seu cantar, de saber ou non trobar.

Exemplos de tenzón

O LAI: Outra cantiga de tema amoroso, derivan do ciclo artúrico poemas de temática bretoa cunha trama narrativa.  Consérvanse en galego-portugués cinco e seguen modelos franceses.

PASTORELAS

Ũa pastor bem talhada

cuidava em seu amigo

e estava, bem vos digo,

per quant'eu vi, mui coitada;

5                             e diss': "Oimais nom é nada

de fiar per namorado

nunca molher namorada,

pois que mi o meu há errado".

 

Ela tragia na mão

10                           um papagai mui fremoso,

cantando mui saboroso,

ca entrava o verão;

e diss': "Amigo loução,

que faria per amores?

15                           Pois m'errastes tam em vão!"

E caeu antr'ũas flores.

 

Ũa gram peça do dia

jouv'ali, que nom falava,

e a vezes acordava

20                           e a vezes esmorecia;

e diss': "Ai Santa Maria!

que será de mim agora?"

E o papagai dizia:

"Bem, per quant'eu sei, senhora."

 

25                           "Se me queres dar guarida",

diss'a pastor, "di verdade,

papagai, por caridade,

ca morte m'é esta vida".

Diss[e] el: "Senhor comprida

30                           de bem, e nom vos queixedes,

ca o que vos há servida,

erged'olho e vee-lo-edes".

 

                                                                                                       Autor: El-Rei D.Dinis (1261-1325)

ACTIVIDADES 

1- Proba a facer unha versión ao galego moderno desta curiosa pastorela. 

Logo podes comprobar se interpretaches ben a peza neste enlace.

 

Para ver outras pastorelas

COMENTARIO DUNHA PASTORELA 

Comentamos unha pastorela:         elementos comentables        Tradicional / Trobadoresco

 

Ûa pastor se queixava                coita de amor!                           trobadoresco

                     muit’estando noutro dia

e sigo medes falava                    distancia da namorada             trobadoresco

e chorava e dizia                         dor de amor                            trobadoreco

com amor que a forçava:            fala un home de amor             trobadoresco

 

“Par Deus, vi;em grave dia,     Fala unha muller                          tradicional

ai amor!”                                    refrán                                          tradicional

 

                        Ela s”estava queixando

e que apesar, des quando     queixa de amor                             trobadoresco

                        nacera, nom fora doita;

                        por en dezia chorando:               

 

”Tu nom és senom mia coita,      Fala queixa da namorada  Tradicional e trobadoresco

ai amor!”                                       refrán                                  tradicional                        

 

Coitas lhi davam amores,                 coita de amor                  trobadoresco

que nom lhe´ram senom morte;      morte por amor                trobadoresco

 

e deitou-s”antr’ûas flores                natureza aberta                tradicional

                          e disse com coita forte:                  dor de amor                     trobadoresco

 

         “Mal ti venha per u fores,        ausencia do namorado   tradicional

ca nom és senom mia morte,            morrer de amor              trobadoresco

            ai amor!”                               refrán                             tradicional

 

Unha pastorela de Don Dinis 

 Comentario: Tipo de cantiga. Xénero menor a pastorela. Canta un home namorado seguindo as regras do amor cortés que vimos nas cantigas de amor, pero neste caso impresionado polos sentimentos de amor dunha pastor (un claro influxo trobadoresco) Pero canta tamén a muller ante a ausencia do namorado como se fose unha cantiga de amigo (tradicional), aínda que se centra neste caso no seu sentir interior dado que ten coita de amor e morre por amor tópicos do amor cortés (máis trobadoresco) aparecen elementos que evocan a natureza e un espazo aberto (tradicional) mesmo un elemento formal como o refrán de influencia tradicional ou autóctona. Predominio dos elementos trobadorescos sobre os tradicionais que vén sendo o máis habitual.

 

 

As pastorelas galegas que semellan ser máis arcaicas, presentan un maior número de elementos de orixe popular, mesmo non chega a haber diálogo entre o cabaleiro e a "pastor", manténdose o primeiro oculto escoitando á namorada. O trobador está presentando o cantar da muller namorada.

 

Unha pastorela de Airas Nunes:       elementos comentables                   Tradicional/ Trodadoresco

  Oí hoj'eu ũa pastor cantar                   fala un home da pastor                         trobadoresco

    u cavalgava per ũa ribeira,                 espazo natural aberto                            tradicional

    e a pastor estava senlheira                  beleza da namorada                            trobadoresco

               e ascondi-me pola ascuitar;

5   e dizia mui bem este cantar:                perfección da namorada                    trobadoresco

      "Sô lo ramo verd'e frolido                     natureza simbólica                          tradicional

       vodas fazem a meu amigo,                   fala muller do amigo                       tradicional

        e choram olhos d'amor".                      coita de amor                                   trobadoresco

 

E a pastor parecia mui bem,                    beleza da namorada                           trobadoresco

10   e chorava e estava cantando,             dor de amor                                      trobadoresco

  e eu mui passo fui-mi achegando          achegarse á namorada                       trobadoresco

pola oír e sol nom falei rem;                    distancia da namorada                      trobadoresco

e dizia este cantar mui bem:                     perfección da namorada                    trobadoresco    

                                             

  "Ai estorninho do avelanedo,                natureza simbólica                            tradicional

15  cantades vós e moir'eu e pen'            morrer de amor                                  trobadoresco

e d'amores hei mal".                                 coita de amor                                    trobadoresco

 

E eu oí-a sospirar entom,                            suspirar de amor                            trobadoresco

     e queixava-se estando com amores,

e fazi'[ũ]a guirlanda de flores,                    natureza simbólica                        tradicional

 20  des i chorava mui de coraçom            dor de amor                                    trobadoresco

               e dizia este cantar entom:

"Que coita hei tam grande de sofrer:    fala muller-dor de amor                     tradicional-trobadoresco

amar amig'e non'ousar veer!                 da ausencia de amigo                         tradicional

E pousarei sô lo avelanal".                      natureza simbólica                           tradicional

 

25 Pois que a guirlanda fez a pastor,          natureza sombólica                       tradicional

         foi-se cantando, indo s'en manselinho,

e tornei-m'eu logo a meu caminho,             distancia da namorada                  trobadoresco

                 ca de a nojar nom houve sabor;

e dizia este cantar bem a pastor:                   perfección da namorada             trobadoresco

30 "Pela ribeira do rio                                   natureza simbólica                     tradicional

                  cantando ia la virgo

                 d'amor:

«quem amores há                                            fala muller namorada                  tradicional

            como dormirá,                                                sufrir por amor                            trobadoresco

              35 ai bela frol?»".                                        natureza simbólica                   tradicional

 

Comentario: Tipo de cantiga:  Xénero menor, pastorela. Canta un home namorado seguindo as regras do amor cortés que vimos nas cantigas de amor, nunha natreza aberta cargada de simbolismo (ribeira) a distancia e impresionado polos sentimentos de amor dunha pastor fermosa e virtuosa (un claro influxo trobadoresco) Canta tamén a muller do amigo ante a ausencia do namorado como se fose unha cantiga de amigo (tradicional) memso bota man de elementos  naturais simbólicos cargados de erotismo, aínda que tamén emerxen sentires interiores (chorar de amor). Tanto que logo mesturando elementos tradicionais no seu cantar,  ten coita de amor e morre por amor tópicos do amor cortés (máis trobadoresco). Nesta cantiga mestúranse elementos tradicionais e trobadorescos constantemente procurando un notable equilibrio a pesar de non ter elementos formais tradicionais como o refrán.